Αστρονομικά νέα
Τα νέα του μήνα

ΝΟΕ 2017                 Συγχώνευση μαύρων τρυπών

Είναι πλέον σε όλους μας γνωστή η ανακάλυψη βαρυτικών κυμάτων από την σύγκρουση 2 μαύρων τρυπών. Όμως στις 2 από τις 3 τέτοιες περιπτώσεις που ανιχνεύτηκαν από το LIGO οι μαύρες τρύπες είχαν μεγαλύτερες μάζες από ότι προβλέπει η θεωρία. Δηλαδή βρέθηκαν να είναι υπέρβαρες ως απομεινάρια πυρήνων αστεριών μεγάλης μάζας. Φαίνεται ότι αστρικές μαύρες τρύπες μεγάλης μάζας δημιουργούνται μόνο σε πολύ πυκνά αστρικά σμήνη, με αποτέλεσμα να μπορούν να συσσωρεύσουν αρκετή μάζα.

Για την δημιουργία ζευγών μαύρων τρυπών υπάρχουν 3 εξηγήσεις. Να προέρχονται από διπλά αστέρια μεγάλης μάζας, τα οποία είναι αρκετά συνηθισμένα στο σύμπαν. Όμως πιστεύουμε ότι τέτοια συστήματα τείνουν να διαλυθούν μετά την πρώτη σουπερνόβα σε αυτά. Ή αν αντέξουν την σουπερνόβα, η απόσταση των 2 σωμάτων είναι πολύ μεγάλη ώστε να οδηγηθούν σε συγχώνευσή τους. Ένα άλλο σενάριο είναι να πρόκειται για ανεξάρτητες μαύρες τρύπες που λόγω πυκνότητας του σμήνος να πλησιάσαν αρκετά η μία την άλλη. Η τρίτη περίπτωση είναι να πρόκειται για αρχέγονες μαύρες τρύπες που δημιουργήθηκαν λίγο μετά την μεγάλη έκρηξη από συμπυκνώσεις της ύλης. Αν ισχύει το τελευταίο σενάριο, μπορεί να συμβάλλουν οι μαύρες τρύπες σε μεγάλο βαθμό στην μάζα της σκοτεινής ύλης.

Η περιστροφή των μαύρων τρυπών ρίχνει φως στην υπόθεση. Αν προέρχονται από διπλό σύστημα πρέπει οι άξονες περιστροφή τους να ήταν ευθυγραμμισμένοι, λόγω κοινής προέλευσης από το αρχικό νεφέλωμα. Αν συγκρύστηκαν τυχαία, οι άξονες είχαν και τυχαίο προσανατολισμό. Και στις 2 αυτές περιπτώσεις η περιστροφή τους είναι αρκετά γρήγορη, σε αντίθεση με την τρίτη εκδοχή. Οι αρχέγονες μαύρες τρύπες δεν κέρδισαν στροφορμή από το περιβάλλον τους.

Το μέχρι τώρα συμπέρασμα από την ανάλυση των συγχωνεύσεων είναι ότι οι μαύρες τρύπες ήταν γρήγορα περιστρεφόμενες, αλλά με τυχαίας κατεύθυνσης άξονες, κάτι που ενισχύει το σενάριο της τυχαίας σύγκρουσης.


Οι πίδακες των Κβάζαρ

  Τα Κβάζαρ είναι από τα πιο βίαια περιβάλλοντα που παρατηρούμε στον ουρανό. Εκτός τους υπέρλαμπρους γαλαξιακούς πυρήνες μας εντυπωσιάζουν και οι τεράστιοι πίδακες από τους πόλους των πυρήνων τους. Γνωρίζουμε ότι σε αυτούς επιταχούνται σωματίδια στο 99% της ταχύτητας του φωτός, με αποτέλεσμα να εκπέμπουν σχετικιστική ακτινοβολία. Ο μηχανισμός των πιδάκων έχει να κάνει με τον δίσκο προσαύξησης που αναγκάζεται να φιλοξενήσει πολύ ύλη, λόγω του πυκνού γαλαξιακού πυρήνα. Τα μαγνητικά πεδία σε συνδυασμό με την φυγόκεντρο εκτρέπουν μέρος της ύλης, που έχει θερμανθεί σε εκατομμύρια βαθμούς, στους πίδακες. Η τροφοδοσία των πιδάκων δεν είναι ομαλή, λόγω διαταραχών του δίσκου προσαύξησης, αλλά συμβαίνει με συμπυκνώματα ύλης. Έτσι παρατηρούνται συμπυκνώματα σαν κόμποι στους πίδακες και μετακινήσεις τους πάνω από τους πόλους. Ακόμα, η συστροφή και κατάρρευση των μαγνητικών γραμμών (κάτι που παρατηρούμε και στον Ήλιο μας) ενισχύει τα παραπάνω. Παρατηρήθηκε επίσης ότι οι πίδακες περιστρέφονται κοντά στη βάση τους, κάτι σύμφωνο με τα παραπάνω. Τα παραπάνω φαινόμενα ενισχύονται με την δέσμευση του πλάσματος από τα μαγνητικά πεδία.

Όλα αυτά παρατηρήθηκαν στα ραδιοκύματα στον Μ87, το Κβάζαρ που μπορούμε να μελετήσουμε καλύτερα από κάθε άλλο λόγω εγγύτητας.

ΔΕΚ 2017                 Αστρογέννηση από την πρώτη στιγμή

Με τα τηλεσκόπια ALMA (στα μικροκύματα) οι αστρονόμοι μελέτησαν 2 γαλαξίες από την εποχή που το σύμπαν ήταν μόλις 900 εκατομμυρίων ετών (z= 6). Το ιδιαίτερο σε αυτούς είναι ότι είχαν ήδη τότε πλούσιο αστρικό πληθυσμό, μερικές εκατοντάδες δισεκατομμύρια αστέρια (όπως ο Γαλαξίας μας) ο καθένας τους. Η ανακάλυψη έγινε στην προσπάθεια ανίχνευσης μακρινών (παλαιών) Κβάζαρ με σκοπό να μάθουμε αν ο ενεργός γαλαξιακός πυρήνας εμποδίζει την αστρογέννηση. Οι ερευνητές έψαχναν εκπομπή του {CII}, <απαγορευμένου> ιονισμένου άνθρακα. Ο όρος απαγορευμένο {} σημαίνει ότι αυτό το ιόν δεν μπορεί να υπάρξει στην Γη σε φυσικές συνθήκες. Αυτό το ιόν του άνθρακα δημιουργείται στο πλάσμα σε μεσοαστρικά νέφη όταν αυτά είναι στην διαδικασία της ψύξης (το ιόν αποβάλλει θερμότητα εκπέμποντας μια χαρακτηριστική ακτινοβολία). Υπολογίζουμε ότι σε 100000 άτομα υδρογόνου σε αυτά τα νέφη στο πρώιμο σύμπαν αντιστοιχούσαν μόλις 3 άτομα άνθρακα.

Η ψύξη ενός νέφους σημαίνει την συμπύκνωσή του με συνέπεια την αργότερα κατάρρευση σε αστέρια. Έτσι, με την ανίχνευση της παραπάνω εκπομπής στα μικροκύματα (λόγω ερυθρολίσθησης από μήκος κύματος 148 μικρόμετρα) μπορούμε να υπολογίσουμε την αστρογέννηση σε αυτούς τους μακρινούς γαλαξίες. Το ίδιο το υδρογόνο (με ένα μόλις ηλεκτρόνιο) δεν εκπέμπει αποτελεσματικά ώστε να το μετρήσουμε άμεσα.

Σε 25 μακρινά Κβάζαρ ανιχνεύτηκαν 4 γαλαξίες να έχουν απόσταση από 30000 και 200000 έτη φωτός από αυτά. Αυτοί ανέπτυξαν την τόσο έντονη αστρογέννηση (100 αστέρια το έτος έναντι 1 στον Γαλαξία μας) σχεδόν με την δημιουργία τους. Ο πιο κοντινός σε Κβάζαρ γαλαξίας από αυτούς φαίνεται στις παρατηρήσεις να ήταν τότε σε φάση συγχώνευσης με αυτό, η αρχαιότερη συγχώνευση γαλαξιών που έχουμε παρατηρήσει. Αυτά τα Κβάζαρ με τους κοντινούς γαλαξίες τους αποτελούν τους προγεννήτορες των μεγάλων ελλειπτικών γαλαξιών που παρατηρούμε σε ηλικία του σύμπαντος 1,5 δις έτη, σημερινή απόσταση από εμάς στα 24 δις έτη φωτός (λόγω συμπαντικής διαστολής).

Η παραπάνω ανακάλυψη ταιριάζει με το μοντέλο δημιουργίας του Γαλαξία μας που προβλέπει ότι σε ηλικία του σύμπαντος 1 δις έτη δημιουργήθηκε ο πρώτος αστρικός πληθυσμός του, που αποτέλεσε τον πρώτο πληθυσμό της γαλαξιακής κοιλιάς, τον παχύ δίσκο και την γαλαξιακή άλω.

Αλλάζει ο χάρτης δημιουργίας των στοιχείων του περιοδικού πίνακα?

Μετά την πρόσφατη (Αύγουστος 2017) ανακάλυψη συγχώνευσης 2 αστέρων νετρονίων έχουμε νέα δεδομένα στην δημιουργία των βαρέων χημικών στοιχείων. Η συγχώνευση των αστέρων νετρονίων ανακαλύφθηκε στα βαρυτικά κύματα και μελετήθηκε σε όλο το ηλεκτρομαγνητικό φάσμα, από τις ακτίνες γ ως τα ραδιοκύματα.

Φασματοσκοπικά επιβεβαιώθηκε η δημιουργία μεγάλης ποσότητας βαρέων στοιχείων όπως ο χρυσός, η πλατίνα, το ουράνιο και το πλουτώνιο. Αυτά τα στοιχεία δημιουργούνται με την διαδικασία απορρόφησης νετρονίων r (rappid process). Αυτό συμβαίνει όταν σε συνθήκες με μεγάλη πυκνότητα νετρονίων απορροφώνται νετρόνια από ατομικούς πυρήνες (όπως π.χ. ο σίδηρος) και μετατρέπονται με την διάσπαση β σε πρωτόνια. Έτσι σχηματίζονται βαρύτεροι ατομικοί πυρήνες. Μαζί με την διαδικασία s (slow process, στους ερυθρούς γίγαντες που βρίσκονται στον ασυμπτωτικό κλάδο) η παραπάνω διαδικασία είναι η αιτία που έχουμε στο σύμπαν στοιχεία βαρύτερα από τον σίδηρο.

Και μόνο το βαθύ κόκκινο χρώμα του νεφελώματος της έκρηξης (η ύλη που αποτελείται από βαριούς πυρήνες απορροφάει πιο αποτελεσματικά το ορατό φως από, για παράδειγμα, το νεφέλωμα μιας σουπερνόβα) παραπέμπει στην δημιουργία μεγάλης ποσότητας βαρέων στοιχείων. Υπολογίζεται να δημιουργήθηκαν βαρέα στοιχεία μάζας όσο 16000 αυτή της Γης, ανάμεσά τους και 10 γήινες μάζες χρυσός και πλατίνα!

Φαίνεται ότι οι συγχωνεύσεις αστέρων νετρονίων είναι οι βασικοί προμηθευτές του σύμπαντος σε βαρέα στοιχεία με την διαδικασία s. Αυτά δημιουργούνται και στις σουπερνόβα, που αποτελούν πιο συχνό φαινόμενο στο σύμπαν από τις συγκρούσεις αστέρων νετρονίων, αλλά σε πολύ μικρότερες αναλογίες. Οι αστέρες νετρονίων αποτελούν εξ ορισμού <το> περιβάλλον με μεγάλη πυκνότητα νετρονίων.

Ιανουάριος 2018

Η εξάλειψη της σκόνης στο πλανητικό νεφέλωμα NGC 7009.

Το παραπάνω πλανητικό αποκαλείται και νεφέλωμα του Κρόνου. Βρίσκεται σε απόσταση 5000 ετών φωτός. Ανακαλύψαμε ότι στα όρια του εσωτερικού δακτυλίου παρουσιάζει έλλειμμα σκόνης σε σχέση με το υπόλοιπο νεφέλωμα. Η αιτία είναι ένα κρουστικό κύμα  από το υλικό που διέφυγε τελευταίο από το αστέρι, που θέρμανε τόσο την σκόνη ώστε να την εξαερώσει. Το πιο εξωτερικό στρώμα αποτελείται από υλικό που διέφυγε νωρίτερα από το αστέρι.  

Ζυγίζοντας έναν λευκό νάνο (Stein 2051B)

Με την χρήση μικρό-βαρυτικού φακού μπορέσαμε να υπολογίσουμε την μάζα ενός λευκού νάνου απόστασης 18 έτη φωτός. Ο παραπάνω λευκός νάνος <έκρυψε> ένα αστέρι  (η <πηγή>)απόστασης 5000 ετών φωτός τον Μάρτιο του 2014. Η μάζα του λευκού νάνου υπολογίστηκε από την φαινομενική μεταβολή της θέσης της <πηγής> στον ουρανό. Η ακριβής θέση του αστεριού- πηγή είναι γνωστή από την σύγκριση με άλλα μακρινά αστέρια του πεδίου. Αυτή η μέθοδος ονομάζεται αστρομετρία βαρυτικού φακού.  Η βαρύτητα του λευκού νάνου έκαμψε αρκετά τις ακτίνες φωτός από την πηγή, ώστε να είναι μετρήσιμη η μεταβολή της φαινομενικής θέσης του. 

ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΣ 2018

Η μεταφορά στροφορμής στους πρωτοπλανητικούς δίσκους

Το μυστήριο της μεταφοράς στροφορμής στους πρωτοπλανητικούς δίσκους έχει μια νέα λύση. Παρατηρήσεις με το ALMA έδειξαν ότι οι πίδακες που ανπτύσσονται κάθετα στον δίσκο περιστρέφονται. Αυτό σημαίνει ότι μεταφέρουν στροφορμή έξω από τον δίσκο. Αυτό επιτρέπει σε υλικό έξω από τον δίσκο να εισέλθει σε αυτόν. Αν δεν μπορεί να <ξεφορτωθεί> στροφορμή ο δίσκος δεν μπορεί να εισέλθει ύλη σε αυτόν. 

Παρατηρούμε ότι το υλικό που βρίσκεται σε Κεπλέρια τροχιά έξω από τον δίσκο έχει μεγαλύτερη στροφορμή από αυτό στον δίσκο. Αυτό το υλικό μεταφέρει την στροφορμή του στον δίσκο, που με την σειρά του χάνει στροφορμή από τους πίδακες. Να σημειώσουμε ότι οι πίδακες δεν είναι συμμετρικοί, περιέχουν συμπυκνώματα που μας επιτρέπουν να <διαβάσουμε> την περιστροφή τους.

Η σχετικότητα στην κεντρική μαύρη τρύπα του Γαλαξία μας

Η μελέτη των κινήσεων αστεριών που βρίσκονται κοντά στην μεγάλη μαύρη τρύπα στο κέντρο του Γαλαξία μας έφερε άλλη μια επιβεβαίωση της θεωρίας της σχετικότητας. Ένα από αυτά τα αστέρια είναι το S2 με 15 ηλιακές μάζες (τύπου Β). Περιφέρεται της μαύρης τρύπας σε ελλειπτική τροχιά κάθε 15,6 έτη, και την πλησιάζει στις 17 ώρες φωτός, μόλις 120 AU. Η επίδραση της σχετικότητας στην τροχιά του είναι μετρήσιμη (δημιουργείται το χαρακτηριστικό σχήμα της Ροζέτας στην απεικόνιση των περιφορών του αστεριού γύρω από την μαύρη τρύπα). Η μεγάλη μάζα του αστεριού και η εγγύτητά του στην μαύρη τρύπα είναι που κάνει αυτό το φαινόμενο να είναι μετρήσιμο.  


ΜΑΡΤΙΟΣ 2018

Αρχαίο Κβάζαρ

Το J1342+0982 είναι ένα Κβάζαρ με ερυθρολίσθηση z= 7,54. Το φως του έρχεται από την εποχή του συμπαντικού επαναιονισμού.

Το σύμπαν έγινε ουδέτερο 380.000 χρόνια μετά την μεγάλη έκρηξη, όταν τα ηλεκτρόνια δεσμεύτηκαν στους ατομικούς πυρήνες (σχεδόν αποκλειστικά υδρογόνου), λόγω πτώσης της θερμοκρασίας του πλάσματος. Την εποχή 200 εκατομμύρια- 1 δις μετά την μεγάλη έκρηξη (z= 20 ως 6) το σύμπαν επαναιονίστηκε λόγω των αστρικών ανέμων των πρώτων μεγάλων αστεριών, των εκρήξεων σουπερνόβα και των Κβάζαρ.

Αυτό που διαπιστώθηκε στο φάσμα του παραπάνω Κβάζαρ είναι ότι το μεσογαλαξιακό αέριο ήταν ακόμη ουδέτερο. Η φασματική γραμμή Lyman- Alpha (μετατόπιση του ηλεκτρονίου του πυρήνα υδρογόνου σε ανώτερη ενεργειακή τροχιά) δεν εμφανίζεται ως γραμμή αλλά ως πλατιά λωρίδα απορρόφησης. Το πλάτος προέρχεται από τις διαφορετικές ταχύτητες των ουδέτερων νεφών υδρογόνου στον παραπάνω γαλαξία.

Ένα ερώτημα που προκύπτει είναι πως μπόρεσε να αυξήσει την μάζα της η κεντρική μαύρη τρύπα (800 εκατομμύρια ηλιακές) σε μόλις 690 εκατομμύρια έτη (ηλικία του Κβάζαρ που παρατηρούμε). Αν μια μαύρη τρύπα απορροφήσει υλικό πάνω από ένα όριο (Eddigton) τότε ακτινοβολεί τόσο, ώστε να μην επιτρέπει η πίεση της ακτινοβολίας σε περισσότερο υλικό να συσσωρευτεί στην μαύρη τρύπα. Μία λύση είναι η συγχώνευση μαύρων τρυπών, ακόμα και πολλών μικρότερης (αστρικής) μάζας. Το όριο Eddington μπορεί να ξεπεραστεί αν υπάρχουν κενά (πόροι) στον δίσκο συσσώρευσης που αφήνουν την ακτινοβολία να διαφύγει.

Μεσοαστρική σκόνη

Οι διαστημοσυσκευές Cassini και Stardust μας επέτρεψαν την ανάλυση της σκόνης του διαστήματος. Η πρώτη συσκευή ανέλυε την σκόνη επί τόπου ενώ η δεύτερη την επέστρεψε στην Γη (μόλις 2 κόκκους!). Η προέλευση των κόκκων που αναλύθηκαν δεν είναι του ηλιακού συστήματος. Όταν προσέκρουσαν στους αισθητήρες αυτοί ήταν στραμμένοι μακριά από τα σώματα του ηλιακού συστήματος,άρα προέρχονταν από έξω από αυτό. Αυτοί οι κόκκοι παρουσιάζουν μεγάλη χημική ομοιογένεια, κάτι που δεν θα έπρεπε αν αναλογιστούμε ότι προέρχονται από διαφορετικά περιβάλλοντα (αστέρια). Η θεωρία λέει ότι η σκόνη σχηματίζεται στα προχωρημένα στάδια της αστρικής εξέλιξης (όταν απομακρύνεται υλικό από το αστέρι που είναι πλέον γίγαντας). Αυτή η σκόνη έχει διάρκεια ζωής μισό ως 1 δις έτη, πριν καταστραφεί από κάποια έκρηξη σουπερνόβα (θερμανθεί τόσο ώστε να περάσει στην αέρια φάση). Να σημειώσουμε ότι ο μεσοαστρικός χώρος είναι γεμάτος από καυτές <φούσκες> υπολειμμάτων σουπερνόβα. Η μέση παραμονή της σκόνης στον μεσοαστρικό χώρο, μέχρι που να <ξαναχρησιμοποιηθεί> για τον σχηματισμό αστεριού και πλανητών, είναι 2- 3 δις έτη. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να επαναδημιουγείται στις πυκνές περιοχές στα μοριακά νεφελώματα μετά την καταστροφή της. Αυτό είναι σύμφωνο με την χημική ομοιογένεια που παρατηρήσαμε στους κόκκους.

Μην ξεχνάμε ότι την σκόνη την μελετάμε φασματοσκοπικά επειδή απορροφάει το αστρικό φως και εκπέμπει στο υπέρυθρο. Στα φάσματα των νεφών ανάμεσα σε αστέρια που παρατηρούμε και παρατηρητή εντοπίζουμε έλλειψη στοιχείων που σχηματίζουν (δεσμεύονται σε) κόκκους σκόνης όπως μαγνήσιο, πυρίτιο, σίδηρο και ασβέστιο. Σε αέρια φάση βρίσκονται κυρίως τα στοιχεία με μεγάλη πτητικότητα. Αργότερα, με την κατάρρευση τμήματος του νεφελώματος για σχηματισμό αστεριών σχηματίζεται πάγος στους κόκκους σκόνης που δεσμεύει και πτητικά στοιχεία.

Ακόμα, οι όξινες συνθήκες στα μεσοαστρικά νέφη επιτρέπουν να σχηματιστούν κόκκοι με βάση το πυρίτιο ή το οξυγόνο και όχι τον άνθρακα, κάτι που επιβεβαιώνεται από τα ευρήματα των διαστημοσυσκευών.


Απρίλιος 2018

Η μακρινότερη σουπερνόβα

Η σουπερνόβα DES16C2nm (Αύγουστος 2016 στον χημικό φούρνο Fornax) έχει μετατόπιση στο ερυθρό z= 1,998. Αυτό σημαίνει ότι μας στέλνει το φως από απόσταση της έκρηξης στα 10,5 δις έτη φωτός. Πρόκειται για μια υπέρλαμπρη σουπερνόβα (Super Luminous SN) με λαμπρότητα 50- 100 φορές την τυπική λαμπρότητα μιας σουπερνόβας Ia (έκρηξη λευκού νάνου). Αυτές οι σουπερνόβα οφείλουν την τεράστια λαμπρότητά τους στην δημιουργία αστέρων νετρονίων τύπου magnetar, δηλαδή με τεράστιο μαγνητικό πεδίο. Η πολύ γρήγορη περιστροφή τους μεταφέρει μαγνητικό πεδίο και στροφορμή στο κέλυφος της σουπερνόβα (τα εξωτερικά αστρικά στρώματα που δεν κατέρρευσαν στο αστέρι νετρονίων) και το θερμαίνουν, με αποτέλεσμα αυτό να λάμπει έντονα.

Ο ασυνήθιστος γαλαξίας NGC474

Ο παραπάνω ελλειπτικός γαλαξίας στους Ιχθείς, σε απόσταση 100 εκ. έτη φωός, περιβάλλεται από κελύφη και εκτεταμένους βραχύονες. Μάλλον έχουν προέλευση τους νάνους δορυφόρους που συγχωνεύτηκαν με τον γαλαξία. Οι βαρυτικές αλληλεπιδράσεις απομάκρυναν αστέρια και αέριο από τον γαλαξία αλλά όχι από το βαρυτικό του πεδίο.
Ο NGC474 συνοδεύεται από τον NGC470, έναν γαλαξία εκρηκτικής αστρογέννησης, που συνέβαλλε και αυτός στις παραπάνω βαρυτικές διαταραχές. Να σημειώσουμε ότι ο NGC474 είναι μεγαλύτερος από τον δικό μας Γαλαξία, με διάμετρο 270.000 έτη φωτός. 

Τεράστια μαγνητικά πεδία

Ερευνητές ανακάλυψαν (στα ραδιοκύματα) τεράστια μαγνητικά πεδία - απολιθώματα συγκρούσεων γαλαξιακών σμηνών. Αυτές οι τοξοειδείς δομές σχηματίζονται από την συμπύκνωση του μεσογαλαξιακού αερίου. Η πόλωση του φωτός (απόδειξη ύπαρξης μαγνητικού πεδίου) διαπιστώνεται στα ραδιοκύματα. Η μέτρηση της πόλωσης στα μικρά (3- 6 εκατοστόμετρα) μήκη ραδιοκυμάτων δεν επηρεάζεται από το μαγνητικό πεδίο του Γαλαξία μας, έτσι μπόρεσαν να γίνουν οι μετρήσεις σε αυτήν την περιοχή εκπομπής. Η πολικότητα φτάνει το 50% και αυτά τα πεδία έχουν έκταση 5-6 εκατομμύρια έτη φωτός! Η μεγάλη πολικότητα μας δείχνει ότι οι συγκρούσεις γαλαξιακών σμηνών συμβαίνουν με μεγάλες ταχύτητες (2000 km/s). Ο μηχανισμός της δημιουργίας αυτών των τεράστιων μαγνητικών πεδίων δεν είναι ακόμα γνωστός. 


Μάιος 2018

Οι γαλαξίες- δορυφόροι

Το καλύτερο κοσμολογικό μοντέλο σήμερα είναι το ΛCDM. Το Λ συμβολίζει την σκοτεινή ενέργεια (συμπαντική διαστολή) και τα αρχικά CDM (cold dark matter) την ψυχρή σκοτεινή ύλη. Ψυχρή με την έννοια ότι αποτελείται από μεγάλης μάζας σωματίδια και όχι από ελαφριά, γρήγορα και επομένως καυτά σωματίδια. Το μοντέλο προβλέπει με μεγάλη ακρίβεια τις ιδιότητες των γαλαξιών και των σμηνών τους, όπως τις παρατηρούμε με τα τηλεσκόπια μας. Οι νάνοι γαλαξίες, δορυφόροι των μεγαλύτερων, αποτελούν ένα πρόβλημα για το μοντέλο. Θα έπρεπε να είναι πολύ περισσότεροι από όσους παρατηρούμε. Αυτό ίσως να οφείλεται στο ότι πολλοί από αυτούς διαμελίζονται γρήγορα από τις βαρυτικές δυνάμεις των μεγάλων γαλαξιών ή δεν έχουν την απαραίτητη λαμπρότητα (αστέρια) ώστε να τους δούμε. Όμως υπάρχει και άλλο ένα πρόβλημα. Σε 3 γαλαξίες, τον δικό μας, της Ανδρομέδας και τον ελλειπτικό Κένταυρος Α (Centaurus A) παρατηρούμε τους νάνους να κινούνται συμμετρικά με τον γαλαξιακό άξονα γύρω από τον γαλαξία. Μερικοί νάνοι παρουσιάζουν μετατόπιση στο ερυθρό (απομακρύνονται) ενώ άλλοι στο μπλε (μας πλησιάζουν). Βάσει του μοντέλου οι νάνοι θα έπρεπε να αποτελούν ένα κουκούλι γύρω από κάθε γαλαξία (όπως τα σφαιρωτά σμήνη του Γαλαξία μας) χωρίς να κινούνται σε ένα επίπεδο.
Η μελέτη χρειάζεται πολύ περισσότερα δεδομένα ώστε να κλονιστεί το μοντέλο ΛCDM. Πολλοί νάνοι των παραπάνω γαλαξιών δεν κινούνται στο επίπεδο ή δεν έχουν μετρηθεί οι κινήσεις τους. Ακόμα, ιδίως ο Κένταυρος Α βίωσε πρόσφατα (σε γαλαξιακούς χρόνους) μια μεγάλη συγχώνευση, έτσι είναι λογικό να ακολουθούν οι νάνοι την κίνηση της άλως σκοτεινής ύλης γύρω από τον γαλαξία. Κανένας από τους 3 γαλαξίες δεν θεωρείται απομονωμένος, άρα η κίνηση των δορυφόρων σε ένα επίπεδο μπορεί να οφείλεται σε βαρυτικές διαταραχές από άλλους γαλαξίες ή ακόμα και από τον προσανατολισμό του κοσμικού ιστού, δηλαδή του μοτίβου των σμηνών γαλαξιών. 

Μας βλέπουνε?

Ο αριθμός των εξωπλανητών που ανακαλύψαμε φτάνει τις 4000. Σε περισσότερα από 600 αστέρια έχουμε ανακαλύψει παραπάνω από έναν πλανήτη. Τώρα οι ερευνητές (Robert Wells, Queens university Belfast) ήθελαν να μάθουν κατά πόσο φαίνονται οι πλανήτες του ηλιακού μας συστήματος από άλλα αστέρια. Μπορεί να ανακαλυφτεί η Γη με την μέθοδο της διάβασης? Με την παραπάνω μέθοδο ανακαλύπτουμε πλανήτες που είναι κοντά στο αστέρι (έχουν μικρή περίοδο περιφοράς γύρω από το αστέρι, άρα επαναλαμβάνεται η διάβαση σύντομα) και παρουσιάζουν μικρή εκκεντρικότητα. Βρέθηκαν 68 εξωπλανήτες από τους οποίους θεωρητικά μπορεί να ανακαλύψει κάποιος το ηλιακό μας σύστημα, με την μέθοδο της διάβασης. Από τους περισσότερους φαίνεται η διάβαση του Ερμή, ως κοντινότερου πλανήτη στον Ήλιο μας. Η διάβαση 3 πλανητών μπροστά από τον Ήλιο (Δίας, Κρόνος και Ουρανός) μπορεί να παρατηρηθεί μόνο από τον EPIC211913977b. Από 9 εξωπλανήτες είναι δυνατή η παρατήρηση της διάβασης της Γης μπροστά από τον Ήλιο (κανένας τους δεν χαρακτηρίζεται κατοικήσιμος).
Η μέθοδος της διάβασης μας προσφέρει και έμμεσα το φάσμα ενός πλανήτη, αφαιρώντας το φάσμα του αστεριού από το φάσμα κατά την διάβαση. Μία άλλη μέθοδος είναι η μετατόπιση του φάσματος λόγω παλιρροϊκών μετατοπίσεων του αστεριού από τους πλανήτες και η χρήση μικρό- βαρυτικών φακών. Η πρώτη μέθοδος, με την οποία έχουν ανακαλυφτεί οι περισσότεροι εξωπλανήτες, μας αποκαλύπτει κυρίως μεγάλης μάζας πλανήτες (αεριώδεις γίγαντες) ενώ η δεύτερη (με λίγους πλανήτες στο ενεργητικό της) πλανήτες που είναι λίγο μακριά από το αστέρι τους.

Ο εκρηκτικός εγγύτερος του Κενταύρου

Πρόσφατα ανακαλύψαμε έναν πλανήτη στο κοντινότερο αστέρι μας (Εγγύτερος του Κενταύρου), και μάλιστα στο μέγεθος της Γης μας. Μετά από αυτήν την ανακάλυψη οι αστρονόμοι πίστευαν ότι εντόπισαν και μια ζώνη σκόνης γύρω από το αστέρι, που παραπέμπει στην παρουσία περισσότερων πλανητών. Όμως η λεπτομερή ανάλυση των δεδομένων μας έδειξε τελικά ότι πρόκειται για μια τεράστια έκλαμψη του αστεριού (24/3/17). Μάλιστα αυξήθηκε η λαμπρότητα του αστεριού κατά χίλιες φορές για ένα λεπτό. Είχε προηγηθεί και μια μικρότερης ισχύς έκλαμψη, που έδωσε συνολική διάρκεια 2 λεπτών στο παραπάνω φαινόμενο.
Αυτά δεν είναι καλά νέα για τον κοντινότερο μας εξωπλανήτη (του Proxima).Τέτοιες ισχυρές εκλάμψεις (που τις παρατηρούμε συχνά σε κόκκινους νάνους) επηρεάζουν σοβαρά τον πλανήτη. Εξατμίζουν την όποια ατμόσφαιρά του και δεν επιτρέπουν την ανάπτυξη ζωής σε αυτόν, τουλάχιστον όπως την γνωρίζουμε στην Γη μας. 

ΙΟΥΝΙΟΣ 2018

Εξωπλανήτες και μεταλλικότητα

Μια νέα μελέτη που συγκρίνει τις τροχιές των εξωπλανητών γύρω από τα αστέρια τους και τα φάσματα αυτών των αστεριών αποκάλυψε ότι υπάρχει εξάρτηση των πλανητικών τροχιών από την μεταλλικότητα του αστεριού τους. Σε ένα δείγμα 282 εξωπλανητών γύρω από 221 αστέρια, τα αστέρια με μεγαλύτερη μεταλλικότητα έχουν πλανήτες με κοντινές τροχιές (μικρότερης διάρκειας από 8 ημέρες). Ακόμα, παρουσιάζουν μικρότερες διαμέτρους και μεγαλύτερες πυκνότητες (βραχώδεις πλανήτες). Οι πλανήτες σε φτωχά σε μέταλλα αστέρια παρουσιάζουν σημαντικά μεγαλύτερες περιόδους περιφοράς.
Η μεταλλικότητα αποτελεί σημαντικό παράγοντα στην δημιουργία των αστεριών (μεγάλη μεταλλικότητα σημαίνει πολλά μικρά και ελάχιστα μεγάλης μάζας αστέρια), αλλά και στην διαμόρφωση του πλανητικού συστήματος.  

Πως μετράμε την ηλικία των Κβαζαρ

Η ηλικία των Κβαζαρ (ενεργοί γαλαξιακοί πυρήνες, μια σύντομη φάση στην γαλαξιακή εξέλιξη μετά από μεγάλη συγχώνευση γαλαξιών) προσδιορίζεται με έναν πολύ έξυπνο τρόπο. Όταν ένα Κβάζαρ είναι στην αρχική του φάση, δηλαδή μόλις έχει αναπτυχθεί μια υπερμεγέθης μαύρη τρύπα στο κέντρο του γαλαξία που απορροφάει πολύ ύλη και εκπέμπει 2 πίδακες, ιονίζει έντονα τα (κυρίως ουδέτερα αποτελούμενα από μοριακό υδρογόνο) νέφη γύρω από το γαλαξιακό κέντρο. Σε αυτή την φάση εκπέμπει ελάχιστο φως προς τα έξω του γαλαξία, επειδή αυτό απορροφάται από τα νέφη. Όταν έχουν ιονιστεί σε μεγάλο βαθμό αυτά τα γύρω νεφελώματα, γίνονται πιο διάφανα και το φως από το Κβαζαρ φτάνει στα τηλεσκόπιά μας. Αυτός είναι ένας καλός τρόπος προσδιορισμού της ηλικίας των Κβαζαρ.
Ένα μυστήριο είναι η δημιουργία Κβαζαρ σε νεαρή ηλικία του σύμπαντος, με την έννοια ότι θεωρητικά δεν υπήρχε αρκετός χρόνος να αναπτυχθεί μια υπερμεγέθης μαύρη τρύπα (δις ηλιακών μαζών), τουλάχιστον όχι από μεμονωμένες αστρικές αμύρες τρύπες.
Υπάρχει ένα φυσικό όριο στην ύλη που μπορεί να συσσωρεύσει μια μαύρη τρύπα. Αν συσσωρευτεί πολύ ύλη γύρω της αυτή αναπτύσσει κατά την πτώση της στην μαύρη τρύπα έντονη ακτινοβολία. Αυτή η ακτινοβολία δεν επιτρέπει να συσσωρευτεί περισσότερη ύλη (όριο Eddington). Αυτό το όριο όμως μπορεί να παραβιαστεί με την ανάπτυξη δίσκου προσαύξησης και μάλιστα με <πόρους>, δηλαδή περιοχές μικρότερης πυκνότητας που επιτρέπουν στην ακτινοβολία να διαφύγει.  

Η δημιουργία βαρύτερων στοιχείων σε ερυθρούς γίγαντες

Συνήθως λέμε ότι τα βαρύτερα του σιδήρου στοιχεία δημιουργούνται στις εκρήξεις σουπερνόβα σε ελάχιστα δευτερόλεπτα. Όμως πολλά από αυτά (και αν εξαιρέσουμε αυτά που δημιουργούνται στις συγκρούσεις αστέρων νετρονίων) σχηματίζονται σε ερυθρούς γίγαντες...με το πάσο τους! Η διαδικασία καύσης ηλίου σε έναν αστρικό πυρήνα παράγει πλεόνασμα νετρονίων. Αυτά τα νετρόνια ενώνονται με πυρήνες της ομάδας του σιδήρου (που ήδη υπάρχουν στα εξωτερικά αστρικά στρώματα από το αρχικό νεφέλωμα που γέννησε το αστέρι), με αποτέλεσμα την δημιουργία βαρύτερων στοιχείων (τα παραπανήσια νετρόνια μετατρέπονται σε πρωτόνια). Αυτή η διαδικασία ονομάζεται αργή απορρόφηση νετρονίων (slow progress) και τα στοιχεία που παράγονται με αυτήν στοιχεία s.  Αυτό συμβαίνει όταν ένα αστέρι είναι στον ασυμπτωτικό κλάδο (όπου ανεβαίνουν μόνο αστέρια με μάζα που δεν τους επιτρέπει την σύντηξη μετά την καύση του ηλίου) επειδή σε αυτήν την τελευταία φάση αστρικής εξέλιξης αναμειγνύεται το εσωτερικό υλικό ενός αστεριού με τα εξωτερικά του στρώματα.

Μεγάλες διαφορές θερμοκρασίας κατά την έκρηξη σουπερνόβα

Για να σημειωθεί μια έκρηξη σουπερνόβα πρέπει να αναπτυχθούν τεράστιες πιέσεις και θερμοκρασίες. Η έκρηξη επεκτείνεται από τον αστρικό πυρήνα προς τα έξω με ένα μέτωπο δις βαθμών Κέλβιν, ενώ η ύλη που συνστάει έχει θερμοκρασία <μόλις> μερικά εκατομμύρια βαθμούς. Έτσι παρατηρείται (φυσικά μόνο στις προσομοιώσεις) να υπάρχει διαφορά εκατοντάδων εκατομμυρίων βαθμών σε μόλις 1- 2 μέτρα απόσταση! 

GAIA, νέες λεπτομέριες στην αστρική εξέλιξη (διάγραμμα H/R).

Η διαστημοσυσκευή GAIA μέτρησε με τεράστια ακρίβεια την απόσταση, παράλλαξη και θέση 1,3 εκατομμυρίων αστεριών (κοντά στο 1% των αστεριών του Γαλαξία μας), αλλά και το χρώμα (θερμοκρασία) τους. Ανάμεσα στα συμπεράσματα από τα δεδομένα είναι ότι στο διάγραμμα H/R διαχωρίζεται μια λωρίδα λίγο πάνω από την κυρία ακολουθία, που αποτελείτε από τα διπλά αστέρια. Ενώ στα αστέρια μικρής μάζας η κυρία ακολουθία εκτείνεται προς τα αριστερά (θερμότερα αστέρια ίδιας μάζας λόγω μικρής μεταλλικότητας), στα μεγάλης μάζας αστέρια (που είναι μόνο νεαρά, άρα μεγάλης μεταλλικότητας) ψηλά στο διάγραμμα υπάρχει ένα απότομο όριο στα αριστερά του διαγράμματος. Είναι λογικό όλα τα μεγαλύτερης μάζας, και βραχύβια αστέρια να έχουν παρόμοια μεταλλικότητα.Επίσης διακρίνεται μια συγκέντρωση μετά των κλάδο των γιγάντων (όπου ανεβαίνουν τα αστέρια που πια καίνε υδρογόνογύρω από τον πυρήνα ηλίου), όπου τα αστέρια καίνε ήλιο στους πυρήνες τους, μια φάση της αστρικής εξέλιξης που έχει σχετικά μεγάλη διάρκεια. 

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον υπάρχει στην περιοχή των λευκών νάνων (πολύ θερμοί και αμυδροί, κάτω δεξιά στο διάγραμμα). Εκεί υπάρχει μια περιοχή των λ. νάνων που έχουν ατμόσφαιρα υδρογόνου, αυτή των λ. νάνων με ατμόσφαιρα ηλίου και τέλος αυτή με λευκούς νάνους χωρίς υδρογόνο και ήλιο (χωρίς ατμόσφαιρα), που αποτελούνται μόνο  από άνθρακα και οξυγόνο. Το καινούργια στοιχείο είναι ένας κλάδος χαμηλά δεξιά στο διάγραμμα που δεν έχει εξηγηθεί ακόμα. Επίσης ξεχωρίζουν οι διπλοί λευκοί νάνοι και οι διπλοί λευκού νάνου- αστέρα κυρίας ακολουθίας. Οι διπλοί βρίσκονται λίγο πιο ψηλά, ανάμεσα στους λευκούς νάνους και στην κύρια ακολουθία.

Ιούλιος 2018

Το αστέρι Tabby

Το αστέρι ονομάστηκε έτσι προς τιμή της αστρονόμο Tabetha Boyajian που ανακάλυψε την μυστηριώδη πτώση της λαμπρότητάς του. Το αστέρι είναι τύπου F. Μέχρι τώρα η ελάττωση της λαμπρότητας δεν μπορούσε να εξηγηθεί, αλλά μια έρευνα σε διαφορετικά μήκη κύματος απέδειξε ότι υπάρχει εξάρτηση της ελάττωσης της λαμπρότητας από το μήκος κύματος. Στα μικρά μήκη κύματος η ελάττωση είναι μεγαλύτερη. Αυτό μας δείχνει ότι μάλλον πρόκειται για σκόνη, με μέγεθος 1,5 ως 150 νανόμετρα, βάση της καμπύλης φωτός σε διαφορετικά μήκη κύματος.

Τα νέα από το Gaia

Οι τελευταίες μελέτες των δεδομένων του Gaia βοήθησαν στον καθορισμό της συμπαντικής διαστολής με μεγαλύτερη ακρίβεια. Ουσιαστικά μεγάλωσε πολύ η ακτίνα που μπορούμε να μετρήσουμε την παράλλαξη των αστεριών. Αυτό έδωσε στους αστρονόμους την δυνατότητα να προσδιορίσουν με μεγαλύτερη ακρίβεια την λαμπρότητα των Κηφείδων. Με βάση την βελτιωμένη σε ακρίβεια λαμπρότητα των Κηφείδων μπόρεσαν να μετρήσουν την απόσταση μακρινών σουπερνόβα Ia και την ερυθρολίσθησή τους.

Η νέα τιμή της κοσμικής διαστολής είναι 73,5 +-1,6 χιλιόμετρα ανά δευτερόλεπτο ανά μεγαπάρσεκ. Δεν μπορούμε να εξηγήσουμε την μεγάλη διαφορά με την τιμή από τον δορυφόρο μικροκυμάτων Planck (66,9 +-0,6 km/s/Mpc), που στηρίζεται σε διαφορετική μέθοδος μετρήσεων (μικροδιαφορές της θερμοκρασίας της ακτινοβολίας μικροκυμάτων υποβάθρου).  

Πάλσαρ χωρίς ραδιοκύματα

Ανακαλύψαμε ένα πάλσαρ που ανιχνεύεται μόνο στις ακτίνες γ (millisecond pulsar, με ταχύτατη περιστροφή) και καθόλου στα ραδιοκύματα. Είναι γνωστό ότι τα πάλσαρ εκπέμπουν σε άλλη περιοχή τους την σκληρή ακτινοβολία και σε άλλη τα ραδιοκύματα, έτσι ένα πάλσαρ μπορεί να σαρώνει την Γη με την σκληρή ακτινοβολία του, αλλά τα ραδιοκύματα να μην μας <πετυχαίνουν>, είναι καθαρά θέμα προσανατολισμού! Μέχρι τώρα η θεωρία προέβλεπε ότι τις σκληρές ακτινοβολίες συνοδεύουν έστω και αμυδρά ραδιοκύματα,κάτι που τώρα μάλλον απορρίπτεται (πρόκειται για σχετικιστική ακτινοβολία λόγω μεγάλης ταχύτητας των σωματιδίων που την εκπέμπουν). Από το κέντρο του Γαλαξία δεχόμαστε μια υπέρβαση ακτινοβολίας γ (περισσότερη από ότι δικαιολογείται από τις πηγές που έχουμε εντοπίσει), που τώρα μπορεί να εξηγηθεί με την παρουσία <ράδιο- ήσυχων> πάλσαρ.

Αύγουστος 2018

Η καλή μας σκοτεινή ύλη

:D Η σκοτεινή ύλη μας είναι γνωστή ως κάτι παράξενο και απόκοσμο, μια ύλη που δεν μας αφήνει να την δούμε σε κανένα μήκος κύματος, αλλά παράλληλα γνωρίζουμε ότι κυριαρχεί βαρυτικά της ορατής ύλης.

Η μεγάλη της σημασία είναι ότι δημιουργήθηκαν συμπυκνώματα σκοτεινής ύλης στην πολύ αρχική φάση του σύμπαντος, πριν το σύμπαν γίνει διαπερατό στο φως (εποχή επανασύνδεσης- των ηλεκτρονίων με τα πρωτόνια). Τα συμπυκνώματα σκοτεινής ύλης δημιουργήθηκαν όταν ήταν αδύνατο στην βαρυονική (ορατή) ύλη να συμπυκνωθεί, λόγω ότι αυτή ήταν σε μορφή πλάσματος. Το πλάσμα ύλης- ακτινοβολίας, όπως ονομάζεται, δεν επιτρέπει την δημιουργία και διατήρηση συμπυκνωμάτων, λόγω ισχυρών κρουστικών κυμάτων και μεγάλης πίεσης. Και τα πρώτα συμπυκνώματα ύλης (έστω και σκοτεινής) έπρεπε να δημιουργηθούν σε εκείνη την φάση του σύμπαντος. Αν δεν συνέβαιναν τότε, δεν θα μπορούσε να αργότερα συμπυκνωθεί η ύλη λόγω της όλο και αυξανόμενης κυριαρχίας της σκοτεινής ενέργειας (απωστική δύναμη της συμπαντικής διαστολής).

Δεν θα είχαμε γαλαξίες, που ουσιαστικά σχηματίστηκαν από βαρυονική ύλη εγκλωβισμένη σε κουκούλια σκοτεινής ύλης. Η βαρυονική ύλη, ακριβώς επειδή... λάμπει (ακτινοβολεί), μπόρεσε να αποβάλλει ενέργεια και να καταρρεύσει σε αστέρια και μεγάλες δομές, όπως οι γαλαξίες. Η σκοτεινή ύλη ναι μεν δημιούργησε συμπυκνώματα, αλλά αυτά δεν μπορούν να συμπυκνωθούν άλλο. Έτσι παραμένει ως κουκούλια γύρω από τους γαλαξίες, κατέχοντας το 90% της συνολικής ύλης του σύμπαντος.

Σεπτέμβριος 2018

Ένας ελλειπτικός πρωτοπλανητικός δίσκος

Το ALMA απεικόνισε έναν πρωτοπλανητικό δίσκο στην φάση σχηματισμού πλανητών. Ο δίσκος γύρω από το αστέρι MWC758 στον Ταύρο, σε απόσταση 500 έτη φωτός από εμάς, έχει 3 δακτυλιοειδή συμπυκνώματα που θα αποτελέσουν τους μελλοντικούς πλανήτες του. Το αστέρι δεν βρίσκεται ακριβώς στο κέντρο, επιβεβαιώνοντας ότι πρόκειται για πλανητικό σύστημα (πρώτος νόμος του Κέπλερ). Το αστέρι ανήκει στην κατηγορία Herbig Ae/Be, και λάμπει λόγω θέρμανσης που προέρχεται από την συρρίκνωσή του, αφού δεν έχει αρχίσει ακόμη η θερμοπυρηνική σύντηξη υδρογόνου σε ήλιον στον πυρήνα του. Ο δίσκος αποτελείται από ένα μείγμα σκόνης- αερίου.

Multimessenger, η <απόλυτη> αστρονομία!

Αστρονομία- multimessenger ονομάζουμε την παρατήρηση αντικειμένων σε εντελώς διαφορετικά πεδία μέτρησης. Δηλαδή συνδυάζουμε παρατηρήσεις του ηλεκτρομαγνητικού φάσματος με ανιχνεύσεις νετρίνων, κοσμική ακτινοβολία, αλλά και βαρυτικά κύματα! Το Blazar TXS 0506+056, σε απόσταση z= 0,336 (το φως από εκεί έκανε 4 δις έτη να φτάσει ως εμάς) είναι μια γνωστή πηγή ακτινοβολίας γ.

Στις 22/9/17 ο ανιχνευτής νετρίνων Ice Cube στην Ανταρκτική <συνέλαβε> ένα νετρίνο που παραπέμπει σε εξωγαλαξιακή πηγή. Λίγες μέρες αργότερα το τηλεσκόπιο ακτίνων γ Fermi επιβεβαίωσε ενισχυμένη εκπομπή ακτίνων γ από την ίδια περιοχή του ουρανού που προήλθε το παραπάνω νετρίνο. Την ίδια μέρα τα τηλεσκόπια ακτινοβολίας Cherenkov, Magic, έδωσαν παρόμοια αποτελέσματα παρατηρήσεων. Τα τηλεσκόπια ορατού φωτός επιβεβαίωσαν την πηγή ακτινοβολίας (το παραπάνω Blazar).

Τα νετρίνα δημιουργούνται με τις παρακάτω διαδικασίες

.Στο εσωτερικό της Γης λόγω διάσπασης ασταθών στοιχείων

.Στους πυρηνικούς αντιδραστήρες

.Στην ατμόσφαιρα μέσω σύγκρουσης κοσμικών ακτίνων με μόρια της ατμόσφαιρας

.Στον Ήλιο και γενικά στα αστέρια μέσω θερμοπυρηνικής σύντηξης

.Σε εξωτικές πηγές όπως εκρήξεις σουπερνόβα και ενεργοί γαλαξιακοί πυρήνες

Ο παραπάνω συνδυασμός παρατηρήσεων απέδειξε ότι οι ενεργοί γαλαξιακοί πυρήνες αποτελούν πηγή κοσμικής ακτινοβολίας μεγάλης ενέργειας. Είναι εκπληκτικό ότι μπορούμε να συνδυάσουμε τόσο διαφορετικά πεδία παρατηρήσεων, όπως γίνεται και στις περιπτώσεις συγκρούσεων αστέρων νετρονίων (βαρυτικά κύματα και ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία).